06 april 2016

Is wilskracht een illusie? Nog een psychologische theorie op de helling.

Bestaat ego-depletion wel? U kent wel die toestand van uitputtende zelfbeheersing, die maakt dat je toegeeft aan je impulsen ook al weet je best dat het niet mag. Dat je toch te snel gaat rijden tijdens een lange rit op de autoweg ook al heb je je cruise control op 120 gezet. Omdat je net een fikse ruzie achter de rug hebt. Dat mensen zichzelf maar beperkt kunnen inhouden, lijkt logisch. Ego-depletion heet dat in psychologenvaktaal. Maar dat hele concept wordt in een nieuwe studie die zopas verscheen online bij Perspectives on Psychological Science (PoPS) op de helling gezet.

Het beroemdste onderzoek naar ego-depletion, van het koppel Roy Baumeister en Dianne Tice van Case Western Reserve University, verscheen in 1998 in de Journal of Personality and Social Psychology (https://faculty.washington.edu/jdb/345/345%20Articles/Baumeister%20et%20al.%20(1998).pdf en werd meer dan 3000 maal geciteerd.  Het experiment verliep als volgt: Twee groepen proefpersonen werden ontvangen in een ruimte vol versgebakken chocoladekoekjes. De helft van hen werd ingedeeld in de radijsjesgroep en mocht er niet aan komen. De andere van de koekjesgroep mocht zich tegoed doen.

De radijzen hielden het uiteraard   niet vol en snoepten na een tijdje ook van de koekjes. Daarna begon het eigenlijke experiment en moest elke deelnemer een onoplosbare puzzel trachten op te lossen. Zij die van de koekjes gesnoept hadden en hun frustratie vermeden hadden hielden het 19 minuten vol. Zij die het keurig bij radijzen gehouden hadden en dus gefrustreerd waren hielden het amper 8 minuten vol. De auteurs noemden dit effect "ego depletion" en stelden dat dit een fundamenteel aspect van de menselijke geest aantoonde: we hebben allemaal een beperkte dosis wilskracht, die vermindert door overmatig gebruik.

In 2011 schreven Baumeister en John Tierney van de New York Times een bestseller over dit fenomeen:  Willpower: Rediscovering the Greatest Human Strength, waarin ze de lezer ervan probeerden te overtuigen dat men door training zijn kon vergroten, net zoals men een spier kan ontwikkelen. Je karakter kan letterlijk opgebouwd worden, zei Baumeister.

Een psychologisch experiment moet echter herhaald kunnen worden, wil het enige waarde hebben. En hier bleek dat heel wat onderzoekers dit effect niet konden vinden. Twee Australische psychologen, Martin Hagger en Nikos Chatzisarantis (Curtin University), namen daarom twee jaar geleden het initiatief om onderzoeksteams van verschillende universiteiten allemaal hetzelfde, vooraf vastgelegde onderzoek te laten doen. Proefpersonen kregen twee spelletjesachtige computertaakjes, waarvan het eerste de helft van de proefpersonen zelfbeheersing kost en de andere helft niet, en het tweede iedereen zelfbeheersing kost.

De Australiërs hadden de opzet ervan overlegd met Baumeister; 23 onderzoeksgroepen van over de hele wereld (waaronder 4 Nederlandse) rondden het onderzoek volgens plan af. En de meta-analyse over de gecombineerde resultaten, die nu in PoPS staat, toont géén ego-depletion. Dat betekent dat áls ego-depletion al bestaat, schrijven de Australiërs, dat het een klein effect is, „dichtbij nul".

Baumeister is uiteraard niet blij met dat resultaat. In een reactie, ook online bij PoPS, schrijft hij de gebruikte experimentele procedure achteraf ‘dwaas' te vinden. Eerder al was uit een serie meta-analyses gebleken dat ego-depletion niet of nauwelijks was vast te stellen ( Journal of Experimental Social Psychology: General , 2015). En in een vooraf geregistreerd experiment, laatst in Plos One , waarin een eerder succesvol door Baumeister gebruikte taak werd ingezet, werd ook geen ego-depletion gevonden.

Baumeister gaat nu een eigen replicatieproject opzetten. Dat moet hij wel want hij ontving van de Templeton Foundation, een religieus geïnspireerde mecenas voor wetenschappelijk onderzoek, een beurs van om en bij de 1 miljoen $. Wilskracht is niet toevallig een fundament van nogal wat religies.

Het is niet de eerste keer dat een fundamenteel idee in de psychologie wordt aangevochten. De "reproduceerbaarheid crisis" in de psychologie, en op vele andere terreinen, is inmiddels een feit. Afgelopen zomer bleek uit een studie die 100 psychologie-experimenten één voor één trachtte te repliceren dat slechts 40 procent van die replicaties succesvol waren.

De Baumeister theorie over wilskracht is echter niet zomaar een idee, het is een fundament, een zogenaamd Big Idea, waarop de moderne psychologie zijn hele structuur heeft gebouwd.   Nu blijkt dat ego-depletion volledig nep zou zijn, blijkt dat een hele tak van de wetenschap, en daarmee ook de carrières van de wetenschappers die de theorie enthousiast onderschreven en uitwerkten, rust op een onjuiste premisse. De vergelijking met Freud en de psychoanalyse is snel gemaakt. Als zo'n rotsvaste zekerheid in elkaar stuikt, wat is dan de volgende? Dat is niet alleen verontrustend. Dit is angstaanjagend.

Maar het is ook niet nieuw. De psychologie heeft altijd onder vuur gelegen. Meer dan een eeuw geleden schreef de psycholoog William James dat het onderzoeksterrein dat hij zelf mee gecreëerd had nooit zijn onvolmaaktheid en verwardheid zou ontstijgen. Overigens worstelen alle wetenschappen met replicatieproblemen.  Gedragsgenetica en psychiatrie zijn misschien wel veel minder geloofwaardig dan psychologie, en snaar- en multiversum-theoretici hebben zelfs geen empirische resultaten om te repliceren!

Ik vind het wel bemoedigend dat psychologen niet aarzelen om de zwakke punten in hun onderzoeksterrein bloot te leggen en op zoek gaan naar manieren om deze te overwinnen. Dat bewijst dat  de psychologie als wetenschap aantoonbaar gezonder is dan vele andere disciplines die pretenderen de waarheid in pacht te hebben.

Marc van Impe

 

Bron: MediQuality

09:00 Gepost door Marc van Impe | Permalink | Commentaren (0)